Nghề có từ
bao giờ thì không ai còn rõ, vì làng không thờ ông tổ nghề. Chỉ biết nghề xuất hiện từ đầu thế kỷ
17, có tính chất cha truyền con nối. Những người làm đầu tiên là người làng Phú Vinh, sau lan sang
các làng lân cận. Thời bấy giờ, tự tay các cụ mày mò, sáng tác mẫu mã để làm ra những chiếc rổ, rá
và các vật dụng khác trong gia đình. Nguyên liệu sử dụng đơn giản chỉ là cây tre, cây cỏ. Rồi dần
dà mới phát hiện và tìm ra nguyên liệu là mấy cây mây, thứ cây được trồng rất nhiều làm hàng rào
hoặc mọc dại ven đường. Thấy mây có độ dẻo, dai, chuốt nhiều thì bóng, lại dễ làm, phù hợp với các
mẫu mã hàng, nên mây trở thành vật liệu chính. Hiện xã có 7 làng thì cả 7 làng đều duy trì và phát
triển nghề với số hộ tham gia lên tới hơn 90%. Đã có 3 làng được xét duyệt công nhận là làng nghề:
Phú Vinh, Quan Châm, Khê Than.

Nghề mây tre
giang Phú Nghĩa đứng vững được như ngày nay cũng đã trải qua bao thăng trầm. Trước 1945, thời kỳ
Pháp đô hộ nước ta, cuộc sống của người dân hết sức nghèo khổ, lầm than. Họ phải tự vươn lên làm
nghề để kiếm sống. Sự bươn chải và nhạy cảm với nghề đã khiến người dân sáng tác ra nhiều mẫu mã.
Sản phẩm ngày một hoàn thiện. Lúc bấy giờ thị trường tiêu thụ chủ yếu là bán sang Pháp do các nhà
tư sản, kinh doanh thông qua đấu xảo. Hàng đấu xảo đã thống nhất về giá được chở bằng xe bò kéo,
đem ra Hà Nội rồi chuyển sang Pháp. Nghề cứ thế duy trì cho đến năm 1954. Cũng trong năm đó, một số
người di cư vào Nam đã mang nghề đi theo. Ban đầu chỉ làm để kiếm sống. Sau phát triển thành các cơ
sở sản xuất và cũng lấy ngay tên làng là Phú Vinh. Nghề được tập trung nhiều ở các quận Gò Vấp, Bà
Chiểu, Bình Thạnh…

Sau khi hoà
bình lập lại, các ngành nghề thủ công được Đảng và Nhà nước ta đặc biệt quan tâm. Năm 1960, HTX Phú
Nghĩa được thành lập. Bước đầu đã có tổ sản xuất (do tổ trưởng quản lý) và thực hiện sản xuất theo
dây chuyền: Người làm quai, đáy hay nắp… Tuy nhiên, nghề cũng chưa phát huy được vì mới bước đầu.
Đến năm 1963, HTX thủ công ra đời có ban quản trị, các tổ làm theo công điểm và bán tập trung. Sản
phẩm làm ra do các trạm xuất khẩu (Mai Lĩnh – Hà Đông) thu mua rồi xuất cho Nhà nước. Đời sống
người dân nhờ vậy mà tạm thời đi vào ổn định. Và rồi một lần nữa, hoạt động của nghề gần như ngừng
hẳn bởi sự tác động trực tiếp của hoàn cảnh xã hội. Đó là vào thời điểm những năm 1979-1980, thị
trường khối Châu Âu rạn nứt. Hàng không xuất đi được đã ảnh hưởng trực tiếp đến ngành nghề của xã.
HTX lúc ấy gặp nhiều khó khăn do hàng không thanh toán được, dẫn đến công nợ chồng chất. Trước tình
hình đó, năm 1990 các vị lãnh đạo xã đã bàn bạc xin ý kiến của tỉnh giải thể HTX, cho thành lập các
tổ sản xuất nhỏ. Thực hiện vận động, tuyển chọn những người có tay nghề giỏi, nhanh nhẹn, linh hoạt
và có đầu óc kinh doanh vào làm trong các tổ hợp. Sản phẩm làm ra khá nhiều, nhưng việc tìm kiếm
thị trường vẫn còn là vấn đề khó khăn. Song tấm lòng yêu nghề, kiên trì và phát huy nội lực nghề
truyền thống đã giúp người dân Phú Nghĩa thành công.

Các tổ hợp
được thành lập theo xóm, làng càng giúp họ có điều kiện về thời gian và cách quản lý. Thuận lợi này
nối tiếp thuận lợi khác. Lúc này, nguyên liệu chủ yếu được nhập từ bên ngoài, chỉ việc mua ở các
chợ trong xã. Cũng có thời điểm, xã phải cử người đi khai thác nguyên liệu ở nơi khác như cây giao
ở Hoà Bình, hay cây song ở tận Đà Nẵng, Quảng Ngãi. Bằng óc sáng tạo và đôi bàn tay khéo léo, người
dân Phú Nghĩa đã không ngừng cải tiến mẫu mã để phù hợp với tâm lý người tiêu dùng. Từ hình dạng,
kiểu dáng đến chất liệu được thay đổi liên tục, đan xen nhau. Riêng mặt hàng chính mây tre giang
của xã cũng có khoảng 400-500 mẫu mã khác nhau. Từ những sản phẩm thông dụng như: đĩa, khay đựng
hoa quả, bánh kẹo, làn (túi xách), cơi đựng trầu… đến các sản phẩm cao cấp như lọ hoa, ủ nước… đều
có các kiểu dáng khác nhau như: vuông, dài, cao, thấp, dẹt, to, nhỏ…

Thị trường
cũng không chỉ dừng lại ở các nước Châu Âu như Pháp, Đức, Liên Xô (cũ), Bỉ… mà đã chuyển sang các
nước Châu Á như Đài Loan, Hồng Kông, thậm chí mở rộng ra ở các nước Nam Mỹ. Những sản phẩm
“made in Vietnam” mang thương hiệu Phú Nghĩa đang ngày càng xuất hiện nhiều trên
thị trường quốc tế, khẳng định được tài năng, sức lao động sáng tạo của người dân Việt Nam nói
chung, của người dân Phú Nghĩa nói riêng. Hi vọng rằng trong tương lai, những mặt hàng làm ra của
Phú Nghĩa sẽ là bạn hàng tin cậy của nhiều nước trên thế giới.

Năm 2002, làng Phú Vinh chính thức được công nhận là làng nghề truyền thống nhưng nghề mây tre
đan của Phú Vinh, với tên gọi cũ Phú Hoa Trang đã được biết đến gần 400 năm nay. Các nghệ nhân
trong làng kể rằng, cách đây bốn trăm năm về trước, Phú Hoa Trang (tên cũ của Phú Vinh) xuất hiện
ba ông chuyên làm các sản phẩm “lâm sản ngoài rừng” như rổ, rá, rế, làn… phục vụ cho nhu cầu của
bà con chòm xóm. Theo thời gian, nghề dần lan rộng,”phủ sóng”cả thôn, rồi cả xã. Với truyền thống
lâu đời, ở Phú Vinh nhà nào cũng có người làm nghề mây tre đan, từ thanh niên trai tráng, phụ nữ
đến người già, trẻ nhỏ đều có thể tham gia vào một công đoạn nào đó của nghề. Cha truyền con nối,
nên bao đời nay người Phú Vinh vẫn sống chết với nghề mây tre đan, người làm nghề, nghề cũng giúp
cho nhiều gia đình trong làng đổi đời, sung túc. Trước đây, sản phẩm từ mây tre của người dân trong
làng chủ yếu là thúng, mủng, dần, sàng, túi, hộp… các đồ dùng phục vụ cuộc sống sinh hoạt hàng
ngày. Nhưng, cuộc sống ngày càng phát triển, nhu cầu của người dân ngày một cao nên những sản phẩm
mỹ nghệ từ mây tre đan như các đồ vật trang trí, chao đèn, rèm cửa, tranh chân dung, phong cảnh,
hoành phi, câu đối cũng theo đó đã ra đời.

Để có một sản phẩm hoàn thiện, các công đoạn sản xuất mây tre đan đòi hỏi sự cẩn thận, cầu kỳ từ
khâu chọn nguyên liệu. Đối với mặt hàng này nguyên liệu chính là cây song, cây mây. Cây mây phải
chọn cây có gióng đều, thông thường phải đạt độ dài năm mét, khi chẻ và đan mới dễ dàng. Muốn cây
mây thẳng, khi trồng phải đặt rễ mây cho thẳng. Rễ dài đến đâu cũng phải đào hố trồng sâu đến đấy
để đặt rễ cho thẳng. Kinh nghiệm cho thấy, khi đặt rễ thẳng như thế, dù cây mây có leo, có cuốn
xoắn vào cây khác thì khi chẻ sợi mây cũng cứ thẳng, không bị vặn.

Kỹ thuật chế biến mây bao gồm 2 công đoạn: phơi sấy và chẻ mây. Mây và tre đều là loại cây có chất
đường nên dễ bị mọt ăn, chính vì vậy khâu xử lý nguyên liệu cũng hết sức quan trọng. Mây tre mua về
sau khi lựa chọn được đem đi sấy. Khi sấy, nhiều khói quá mây sẽ đỏ, ít khói quá cũng bị đỏ. Khi
phơi, gặp mưa thì sợi mây mất vẻ đẹp, mà nắng quá thì sợi mây mất vẻ tươi. Sợi mây chưa khô tới thì
nước da bị úa, mà khô kiệt quá thì nước da mất vẻ óng mềm. Do đó, phơi sấy mây đòi hỏi phải đúng kỹ
thuật, không thể sao nhãng, phải liên tục săn sóc, theo dõi như chăn tằm vậy.

Sau đó, mây sẽ được đem ra chẻ thành các nan mỏng. Chẻ nan mây là một kỹ thuật khó, đòi hỏi
người thợ có tay nghề cao. Tùy theo từng sản phẩm mà người thợ có cách chẻ nan riêng, sợi nan lúc
thì chẻ thành từng ống tròn, lúc chẻ thành bẩy hoặc chín nan mỏng. Đối với kỹ thuật chẻ nhiều nan
mỏng đều tay thì người thợ có nhiều kinh nghiệm mới làm được. Thân cây mây là thân tròn, phía bên
trong lại có lõi nên chẻ không khéo sẽ bị lạng chỗ dầy, chỗ mỏng. Với cách chẻ lột, người thợ sẽ có
cách lấy được cả phần cật và lõi của cây mây.

Sau công đoạn chẻ, các nan được đem chuốt để có những sợi mây mượt mà, phẳng bóng. Bàn chuốt
được người làng nghề tự tạo nên hết sức đơn giản, chỉ bao gồm một tấm sắt tây, đục nhiều lỗ kích
thước khác nhau được kẹp bằng bốn đoạn tre. Mây sau khi chuốt được phơi ngoài nắng cho thật khô, để
nước trong sợi mây thoát hết ra ngoài. Nan mây chưa khô tới thì nước da bị úa, mà khô kiệt quá thì
nước da mất vẻ óng mềm. Do đó, phơi sấy mây đòi hỏi phải đúng kỹ thuật, không thể sao nhãng và phải
liên tục săn sóc.

Mây phơi khô lại tiếp tục được nhúng vào nước rồi đem đi sấy thêm một lần nữa để sợi mây có độ dẻo,
tiếp tục cho vào sấy sẽ khiến sợi mây dẻo và mềm hơn. Để cho sản phẩm có độ đa dạng về màu sắc,
người làng nghề Phú Vinh còn có bí quyết tạo màu riêng. Các nan mây sau khi chẻ, phơi khô, sấy sẽ
được nhúng vào các chậu lá cây sòi băm nhỏ đã được nấu sôi. Sợi nan được nhúng vào nước khoảng
15-20 lần sau đó phơi trong nắng cho khô. Các nan nhúng nước sồi sẽ có màu vàng đều. Muốn màu đen
óng ả, các nan mây được đem ngâm bùn ao từ ba đến năm ngày. Đây là cách tạo màu hoàn toàn tự nhiên,
không hóa chất giúp cho sản phẩm mây tre đan của Phú Vinh luôn là những sản phẩm thân thiện với môi
trường, không gây hại cho sức khỏe người sử dụng và có độ bền màu cao tới 30-40 năm.