Đền được đề cập đến trong ”La Thành cổ tích vịnh,” soạn năm Lê Chiêu Thống Mậu Thân
(1788)

Rồng cuộn đất thiêng thành thắng cảnh
Tích truyền Bạch Mã trấn danh châu
Cao vương chuyện cũ nay bùn đất
Vật đổi sao dời đã mấy Thu.

Đền Bạch Mã thờ thần Long Đỗ, hiệu Quảng Lợi Bạch Mã đại vương. Đền lấy tích từ câu chuyện kể về Lý
Thái Tổ cầu thần Long Đỗ mong được phù trợ định đô, xây thành, nên nằm mơ thấy một con ngựa trắng,
bằng dấu chân của mình, đã chỉ cho nhà vua biết đường thành Thăng Long phải qua những đâu thì thành
đắp mới được vững vàng.

Khi xây xong thành, nhà vua đã phong thần Long Đỗ là Thành hoàng quốc đô Thăng Long và đặt tên cho
đền là Bạch Mã.

Tương truyền, đền Bạch Mã được xây dựng từ thế kỷ thứ 9 và đã được trùng tu nhiều lần.

Đền Bạch Mã là một trong Thăng Long tứ trấn, phía đông là đền Bạch Mã, phía Tây là đền Voi Phục
(thờ hoàng tử Linh Lang đại vương), phía bắc là đền Trấn Võ, phía nam là đền Cao Sơn đại vương (tức
Kim Liên ngày nay).

Trong đền còn bức hoành phi ghi bốn chữ: ”Đông trấn chính từ’‘ (đền chính trấn giữ phía
Đông). Vào năm 1939, dựng thêm Văn Chỉ bên trái đền, lại dựng phương đình (tức đình hình vuông) để
làm nơi cúng lễ.

Về kiến trúc, đền được xây dựng theo kiểu ghép bốn tòa nhà khác nhau trong một khuôn tường rộng
theo mặt đường phố và sâu. Căn nhà ngoài cùng sát phố là tiền tế, nối với nhà đại bái ở phía trong
bằng tòa phương đình. Phía sau nhà đại bái là tòa hậu cung.

Đền quay mặt về phía đông nam. Trong đền hiện còn giữ được 15 tấm bia, các bia chép sự tích đền và
thần, nghi lễ cúng bái, các lần trùng tu tôn tạo… Tấm bia cổ nhất vào đời Chính Hòa 8 (1687). Lúc
đó đền thuộc phủ Phụng Thiên, huyện Thọ Xương, phường Hà Khẩu. Triều Nguyễn có bia đề Minh Mạng I
(1820), Tự Đức I (1848).

Trong đền có đôi câu đối:

Phù quốc tộ ư La Thành, vạn cổ uy thanh truyền mã tích.
Ngật tôn từ vu giang tứ, thiên thu vượng khí trấn Long Biên

Dịch nghĩa:

Giúp nước thịnh ở La Thành, muôn thuở uy danh truyền dấu ngựa.
Bên sông nước, nghìn năm, vượng khí giữ Long Biên.

Đền Bạch Mã với diện tích trên 500m2, quả là một công trình đồ sộ còn được gìn giữ, bảo quản khá
tốt. Tuy đền đã được trùng tu nhiều lần, nhưng cơ bản vẫn giữ được dáng vẻ kiến trúc thời Trần, Lê.
Các cửa võng, các mảng điêu khắc trong đền mang tính nghệ thuật cao.

Vào thời Trần, tuy ba lần quân Mông-Nguyên sang xâm lược, đốt phá kinh thành nhưng may mắn đền vẫn
được vô sự lúc hoàn giả Kinh đô.

Thái sư Trần Quang Khải đã có thơ đề:

Hỏa tức tam diện thiêu bất cập
Phong lôi nhất trận triển nham khuynh.

Tạm dịch:

Lửa bốc ba lần không cháy đến
Gió bừng một trận chẳng hề nghiêng.

Về sau ở thế kỷ 18, Hoàng giáp Trần Bá Lãm có thơ đề:

Mạch dẫn bàn long truyền thắng địa,
Tích lưu Bạch Mã trấn danh châu.
Cao Vương vãng sự câu thần thổ
Vật hoán tinh di kỷ độ Thu.

Tạm dịch:

Mạch dẫn rồng nằm kia đất đẹp
Dấu xưa ngựa trắng giữ danh đô.
Cao Vương việc cũ không đâu hết
Vật đổi sao dời độ mấy Thu.

Đền Bạch Mã thường xuyên tiếp đón các du khách trong và ngoài nước đến viếng, tìm hiểu về một trong
những di tích lịch sử văn hóa của Thăng Long-Hà Nội, nơi có vị thần Long Đỗ Thành hoàng quốc đô
Thăng Long ngự trị, đã và đang phù trợ cho nhân dân./.

Bài viết Đền Bạch Mã đã xuất hiện đầu tiên vào ngày Đi Đâu Chơi Gì.

Được ví như một “ngân hàng âm phủ”,
từ những ngày đầu tháng Chạp, dân làng Cót đã “vào cầu” kinh doanh tiền tệ cho người cõi âm như
thường niên. Trung bình mỗi ngày cuối năm, làng Cót tiêu thụ không dưới 30 tấn nguyên liệu
giấy.

Từ nhiều năm nay nổi tiếng là trung
tâm sản xuất vàng mã lớn nhất nước. Trong làng có đến hàng trăm chủ lớn và hàng ngàn người làm vàng
mã. Bởi thế, nhiều người còn ví đây là “tổng kho” đồ đạc cho người âm phủ cũng như “đại nhà máy” in
tiền vàng. Nhưng thật ra, giờ đây không khí làm đồ vàng mã ở làng Cót không còn như
xưa…

Cùng với làng Thượng Yên Quyết (nằm
phía trên gần cầu Giấy), làng Hạ Yên Quyết được gọi chung là “Kẻ Cót”, là vùng quê có truyền thống
hiếu học và khoa bảng, nằm trong “tứ danh hương” (Mỗ, La, Canh, Cót – là các làng xã Hạ Mỗ, Tây Mỗ,
Đại Mỗ; La Nội, La Khê, Ỷ La; Vân Canh, Hương Canh; Hạ Yên Quyết, Thượng Yên Quyết) của huyện Từ
Liêm xưa, với 10 tiến sĩ và gần 30 hương cống thời Hậu Lê và 9 cử nhân thời Nguyễn.

Làng Cót ở gần kinh đô xưa, kinh tế
khá phát đạt với nhiều nghề thủ công, buôn bán. Làng Cót có một chế độ khuyến học thỏa đáng, từ xưa
làng dành ra 3 mẫu ruộng “độc thư điền” để biếu cho người đỗ tiến sĩ trở lên; ngày ông nghè về vinh
quy, cả làng đem cờ lọng đón rước và mừng 100 quan. Ngoài ra còn thưởng ruộng cho cả người đỗ cử
nhân, tú tài.

Tiền âm phủ làng Cót có mặt ở khắp
các tỉnh miền Bắc, vào đến cả Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình, Quảng Trị. Ở Hà Nội, phố Hàng Mã là
“sàn giao dịch” của các loại “tiền tệ” “made by” làng Cót này.

Việc in tiền ở làng Cót cũng rất
thức thời. Trần sao âm vậy, trần giàu sang bao nhiêu thì ở “bên kia”, âm phú quý như vậy. Xu, bạc,
vàng lá, USD với các mệnh giá khác nhau đều được các “công xưởng” tại đây sản xuất. Tiền âm Tết Mậu
Tý khi bán ra đã vượt giá so với năm cũ. “Mới đầu tháng, mỗi xấp (gồm 100 tờ, riêng tiền xu chỉ có
10 tờ) được bán với giá 1.000 đồng, nay đã là 1.500 đồng”, bà Những – một người làm hàng mã lâu năm
cho biết.

Gần đến ngày lễ ông Táo (23/12 âm
lịch), dân làng Cót đang trong cảnh “tiền tấp như núi”. Sau khi đưa đi in xong, họ phải đem về nhà
để cắt, tạo thành xấp rồi mới bán buôn cho các nhà buôn hàng mã các tỉnh.

Mặt hàng tiền âm của làng Cót đặc
biệt đầy đủ, phong phú về chủng loại, từ lá bạc, lá vàng, xu xanh, xu vàng… tới đồng tiền Việt
Nam, tiền đô Mỹ. Thế giới bên kia cũng phân biệt kẻ sang người hèn, nhà giàu thì đốt “tiền chất
lượng cao” giấy trắng, dày, in hai mặt sắc nét; bần hàn thì dùng loại tiền cũ mỏng tang, nhòe
nhoẹt.

Phân công lao động trong làng cũng
đạt tới mức chuyên môn hóa cao, có nhà chỉ làm tiền đô, có nhà chỉ chuyên xu vàng, xu xanh… Mỗi
gia đình luôn thường trực 5-7 lao động làm thuê mà vẫn không đáp ứng đủ nhu cầu của thị trường.
Tiền âm làng Cót cung cấp cho hầu khắp các tỉnh từ Nghệ An, Thanh Hóa trở ra Bắc với lượng tiêu thụ
khổng lồ.

Tốc độ đô thị hoá chóng mặt đã khiến
cho những người làm nghề thủ công này co cụm lại, chỉ còn lác đác vài hộ.

Trông bên ngoài, không khí làng Cót
không như phố Hàng Mã xanh, đỏ và nhộn nhịp. Nhưng từng người dân làng Cót vẫn đang ngày ngày hối
hả “làm tiền”, phục vụ nhu cầu tâm linh của phần lớn người dân trong ngày lễ Tết.

Ngày này, làng Cót là một trong các
trung tâm cung cấp vàng mã cho Hà nội và một số tỉnh lân cận. Làng còn có món bánh cuốn khá độc
đáo.

TH

Bài viết Làng Cót đã xuất hiện đầu tiên vào ngày Đi Đâu Chơi Gì.